De Deutsche Burschenschaft (DB), een conglomeraat van studentenverenigingen die in de afgelopen honderdvijftig jaar onlosmakelijk deel heeft uitgemaakt van de intellectuele elite, heeft een belangrijke rol gespeeld in de Duitse politiek.
Deze DB is medeverantwoordelijk geweest voor de overdracht van politieke normen en waarden, die de opkomst en de verbreiding van het nazisme en het rechtsradicalisme mogelijk hebben gemaakt.


Generaties studenten in Duitsland zijn beïnvloed geweest en gevormd door de cultuur van de Burschenschaft en hebben ook leidende posities in politiek, staat en maatschappij ingenomen. Eigenschappen van deze DB: het cultiveren van Duits nationalisme, antisemitisme, militarisme en racisme.

Dietrich Heither, geschiedenisleraar op een middelbare school in Wiesbaden en auteur van deze omvangrijke studie heeft in het kader van zijn onderzoek naar rechtsextremisme in Duitsland, zich diepgaand beziggehouden met het verschijnsel van de DB.
Inzicht in en bestrijding van deze DB is een belangrijke prioriteit van de auteur. Hij maakt hierbij gebruik van sociologische, historische en politicologische gezichtspunten.

Deze DB staat ook wel bekend als een z.g. Männerbund, een soort geheim genootschap met rigide regels en rituelen, een mythische voorstelling van mannelijkheid, gebaseerd op een uiterst rechtse ideologie met extremistische componenten.
De DB ziet zichzelf als een organisatie die een politieke opdracht heeft, niet in de zin van een partij-politieke, maar een nationaal-politieke opdracht.

In 1881 is er voor het eerst een overkoepelende organisatie opgericht waaronder 34 verschillende studentenorganisaties vielen.
Sindsdien is er over het algemeen weinig onderzoek geweest naar de DB, te weinig als men zich realiseert dat de DB op kritieke momenten het nazi-regiem heeft gesteund en meegeholpen heeft de ‘völkische’ nazi-ideologie te helpen verbreiden. Alles waar de nazi’s voor stonden, kon op navolging en ondersteuning door de DB zorgen. De DB was zijn tijd ver vooruit. Zij kende binnen hun organisatie het zg. ‘Ariernachweis’ eerder voordat de nazi’s het officieel invoerden.

Een groot aantal gedachtenstromen heeft altijd deel uitgemaakt van de ideologie van de DB: sociaal-darwinisme, antisemitisme, rassenwaan, haat tegen elke vorm van democratie, anti-socialisme en anti-kapitalisme, anti-katholicisme, anti-pacifisme en een fel anti-feminisme. Kenmerkend is ook een extreme vorm van loyaliteit aan de regels en mores van de DB, afgedwongen door een sterke leider, (eenmaal lid, altijd lid). Katholieken die lid waren en tegelijkertijd lid waren van de roomse kerk werden eigenlijk als potentiële landverraders beschouwd.

Er was voorzien in een compleet ceremonieel voor de ontwikkeling van de mannelijkheid: initiatierites, speciale kledij, seksuele losbandigheid, periodes van ascese gevolgd door een extreme alcoholconsumptie, weliswaar binnen bepaalde drinkrituelen. Excessieve drankinname gold als bewijs van mannelijkheid.
De DB kende een eigen biercultuur (‘zoals de kazerne bij de soldaat hoort, zo hoort de kroeg bij ons’), grote bereidheid tot geweld voor het bereiken van politieke doelen (‘de Duitse natie is een broederbond van soldaten’). Duelleren kwam voor en er vielen regelmatig doden bij.

Nergens anders ter wereld is deze Burschenschaft zo uitgesproken en nadrukkelijk aanwezig geweest in de politieke geschiedenis van Duitsland.
Joden waren oorspronkelijk wel lid van de DB, maar rond 1900 begon het politieke klimaat in Midden-Europa snel te veranderen richting antisemitisme. Rond deze tijd hadden de meeste joodse studenten hun lidmaatschap opgezegd bij de Duitse en Oostenrijke studentencorpora.
Wel werden de eerste vrouwelijke studenten toegelaten, maar dat viel niet in goede aarde. Zij werden massaal genegeerd door de leden.

Heither besteedt een groot deel van zijn studie aan een historische beschouwing van de DB. Daarbij plaatst hij het verschijnsel voortdurend tegen de achtergrond van de politieke situatie van dat moment.
De meeste aandacht gaat uit naar de periode van de Weimarer republiek tot aan de val van het nazi-rijk. De Weimarer republiek werd door de DB consequent betiteld als de ‘joods-marxistische republiek van Weimar’. Het taalgebruik, de cultuur en het denken binnen de DB was te betitelen als nationaal-socialistisch. Zij zagen zichzelf als een onmisbaar element in een nieuwe politieke staat onder leiding van de ‘Führer’.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de DB door de Geallieerden korte tijd verboden. Toen de Koude Oorlog goed en wel gaande was, werd in 1950 de DB opnieuw opgericht, nadat in de periode van het nazi-rijk er organisatorische problemen hadden plaatsgevonden.

Inmiddels is er veel veranderd binnen de DB, maar de oude vijandbeelden zijn grotendeels overgebleven en de vraag naar het hoe en waarom van de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog zijn grotendeels verdrongen. Mentaliteiten veranderen slechts langzaam.

Het aantal studentenverenigingen dat aangesloten is bij de DB is sinds de jaren zestig sterk gedaald en ook het totaal aantal studenten dat zich tot DB aangetrokken voelt is drastisch afgenomen. Er zijn de afgelopen decennia afsplitsingen, reorganisaties, nieuwe samenwerkingsverbanden ontstaan, die het oorspronkelijke karakter van de DB veranderd heeft. In 1996 is er zelfs een Neue Deutsche Burschenschaft opgericht.
In de jaren tachtig was men tegen NAVO en het Warschau Pakt, tegen de Amerikanen, voor politiek neutralisme en voor de hereniging van de beide Duitslanden.

De bekende Duitse generaal Kiessling, die samen met de Nederlandse generaal von Meyenfeldt en andere NAVO generaals het comité ‘Generaals voor de Vrede’ vormden, schreef regelmatig in het verenigingsblad van de DB.

Als men nu de ideologie van de DB zou moeten karakteriseren, komt dat het meest in de buurt van rechtsradicalisme. Alle politiek-ideologische activiteiten worden hierdoor bepaald.
Veel sympathie bestond en bestaat er voor de ‘Republikaner’ van Franz Schnhuber. Ook voor Franz Joseph Strauss van de CSU bestond grote sympathie.
Nog steeds bestaat er binnen de DB vijandschap tegen buitenlanders, ‘Scheinasylanten’, en ‘überfremdung’, verschijnselen die de vernietiging van het Duitse nationale bewustzijn tot doel hebben. En er wordt ook nog steeds excessief veel bier gedronken.

Wie meer wil weten over een weinig beschreven stuk Duitse politieke geschiedenis, is dit boek een welkome aanvulling in de zg.’Rechtsextremismusforschung’.

Dietrich Heither: Verbündete Männer – Die Deutsche Burschenschaft, Weltanschauung, Politik und Brauchtum, PapyRossa Verlag, Köln, 2000, 538 pag.