Het aantal ‘Inoffizielle Mitarbeiter (IM)’, oftewel verklikkers, dat voor de Oost-Duitse staatsveilig- heidsdienst werkte, bedroeg hoger dan tot nu toe door historici werd aangenomen. Meer Oost-Duitse burgers bespionneerden hun buren, hun eigen families en hun collega’s op het werk dan ooit gedacht.

Dat heeft Helmut Müller-Enbergs, medewerker aan de Berlijnse researchafdeling die de documenten en archieven van de Staatssicherheit (Stasi) onderzoekt, meegedeeld naar aanleiding van een nieuwe studie over het aantal spionnen in de DDR.


Hij komt op een totaal van 189.000 verklikkers die actief waren kort voor de val van het regiem in november 1989. Op elke 89 DDR burgers was er dus één verklikker actief. Daarnaast werkten er voor de Stasi in totaal 97.000 fulltime ambtenaren op de centrales van de geheime dienst.
Dat zijn er 15.000 meer dan waar men ooit vanuit ging.

Behalve de 189.000 verklikkers die uit de bevolking werden gerecruteerd, waren er ook 1000 spionnen van de geheime dienst van de Nationale Volksarmee (het Oost-Duitse leger) actief, evenals  15.000 spionnen die het ministerie van Binnenlandse Zaken op de loonlijst had.
Op elke 20 leden van de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) was er 1 informant die werkte voor de Stasi.
Tijdens het bestaan van de DDR, tot zijn val in 1989, waren er in totaal 620,000 verklikkers, informanten en spionnen actief. Daarbij kwamen nog de 12.000 West-Duitsers die hand en spandiensten verrichtten voor de Stasi.

Volgens Müller-Enbergs bekleedt de voormalige DDR de eerste plaats als het gaat om het aantal spionnen en verklikkers per hoofd van de bevolking, vergeleken met andere voormalige communistische Oostbloklanden. Zelfs onder de terreur van de Roemeense dictator Ceausescu waren er minder verklikkers actief. Het spionagenetwerk van de Stasi drong door tot de kleinste vezels van de samenleving.

Helmut Müller-Enbergs heeft de afgelopen jaren veel over de Stasi en zijn praktijken gepubliceerd, onder andere het boek “Inoffizielle Mitarbeiter des Ministeriums für Staatssicherheit, Deel 1 en 2. ‘Anleitungen für die Arbeit mit Agenten, Kundschaftern und Spionnen  in der Bundesrepublik Deutschland’.

In 1950 is de Stasi begonnen met 1000 verklikkers onder de bevolking te rekruteren. Na de opstand van 17 juni 1953 schoot het aantal omhoog naar 27.000. In 1997 werkte er reeds 200.000 verklikkers voor de geheime dienst. De toenmalige détente tussen Oost en West bezorgde de Stasi slapeloze nachten.

De Stasi recruteerde ook minderjarigen, in totaal 1300 kinderen. De meeste waren 16-17 jaar oud. Maar er zijn gevallen geweest waar 11-jarigen voor de geheime dienst hebben gewerkt.
De meeste verklikkers waren man. Een op de zes was vrouw en een derde van het totaal was boven de zestig jaar. De meest betrouwbare verklikkers werden door de Stasi IMB’ers genoemd, IM’ers  met ‘Feindberührung’, mensen die praktisch immuun waren gemaakt voor de verlokkingen van de imperialistische klassenvijand en zijn verderfelijke kapitalistische verleidingen.
Vraag is nu ook hoeveel verklikkers er in de kerk actief waren. Dit is momenteel niet precies vast te stellen. Müller-Enbergs schat het aantal tussen de 600 en 800. “Dat zijn er tamelijk veel geweest”, want de Stasi had in de regel één verklikker voor elk bisdom en voor elk bestuur van de Evangelische Kerk ‘gereserveerd.’
De meeste verklikkers echter waren in de Evangelische Kerk en hun kerkenraden actief. Achteraf bleek dat juist vanuit deze kerk de meeste oppositie tegen het regiem ontstond.
De Berlijnse onderzoekers viel ook op dat er in de Hoofdafdeling XX/4, verantwoordelijk voor kerken en geloofsgemeenschappen vanaf 1984 tot 1987 het aantal verklikkers met een kwart werd verhoogd, tot 65. Hiermee wordt bewezen dat de Stasi de kerk rond deze tijd als een toenemende bedreiging zag.

Hoewel de Stasi zelf een groot deel van de meest ‘gevoelige’ documenten heeft vernietigd, is de verwachting dat in toekomstige onderzoeken nog meer informatie over de Stasi boven water zal komen. Momenteel wordt er met man en macht en met de slimste computerprogramma’s getracht alle snippers die in zakken worden bewaard, weer virtueel aan elkaar te lijmen, om zodoende de hele Stasi periode te reconstrueren.

Bronnen: Idea Spektrum, www.spiegel.de, www.dw-world.de